راز احساس سرمای عمیق؛ چرا برخی افراد سرما را تا مغز استخوان حس میکنند؟
6375175
با فرا رسیدن فصل سرما، جملاتی نظیر "سرما تا مغز استخوانم نفوذ کرده" را بارها میشنویم. این عبارت کهن، حسی آشنا برای بسیاری از ماست. اما آیا این ادعا تنها یک باور عامیانه است یا پشت آن دلایل علمی و فیزیولوژیکی نهفته است؟ پژوهشهای علمی نشان میدهند که اگرچه استخوانها به معنای مستقیم گیرندههای دما ندارند، اما عوامل متعددی در بدن به ایجاد این حس عمیق سرما کمک میکنند که در ادامه به تشریح آنها میپردازیم.
<br/>
<br/>
رطوبت و تشدید نفوذ سرما به بدن: چرا هوا «استخوانسوز» میشود؟
یکی از مهمترین عواملی که بر احساس سرما تأثیر میگذارد، رطوبت هواست. رطوبت نسبتاً بالا، حتی در دماهای پایین، باعث میشود که هوای گرم اطراف بدن با سرعت بیشتری جابجا شود و گرما از بدن به بیرون منتقل گردد. آب رسانایی گرمایی بسیار بالاتری نسبت به هوا دارد (تقریباً ۷۰ برابر)، بنابراین هوای مرطوب و لباسهای خیس یا نمدار، فرآیند از دست دادن گرما را به شکل چشمگیری تسریع میکنند و حس سرما را به مراتب شدیدتر و نفوذکنندهتر میسازند. این پدیده باعث میشود که هوا در اصطلاح عامیانه، "استخوانسوز" به نظر برسد.
بدن انسان به طور بهینه در دمای تقریبی ۳۷ درجه سانتیگراد عملکرد دارد، اما دمای اندامهای انتهایی ممکن است تا ۶ درجه خنکتر باشد. این میزان از دست دادن گرما و تفاوت دمایی میتواند بر اساس سن، جنسیت و وضعیت سلامت فرد متغیر باشد؛ برای مثال، افراد مسن و زنان معمولاً حساسیت بیشتری به سرما از خود نشان میدهند.
مکانیزم واقعی درک سرما در استخوانها: آیا استخوانها واقعاً سرما را حس میکنند؟
برخلاف تصور رایج، استخوانهای ما خودشان گیرندههای دمای مستقیم ندارند. این اندامهای حیاتی که در زیر لایههایی از عضلات، بافتهای همبند و پوست قرار گرفتهاند، نیازی به حس مستقیم دما ندارند. با این حال، این به آن معنا نیست که سرما هیچ تأثیری بر آنها نمیگذارد.
استخوانها از طریق پریوست (ضریع)، یعنی لایه بیرونی و پوشاننده استخوان، تغییرات دما را درک میکنند. پریوست دارای شبکهای غنی از نورونها (سلولهای عصبی) است که به تغییر شکل یا آسیب لایههای زیرین استخوان حساساند. وقتی دمای بدن کاهش مییابد، این اعصاب میتوانند تغییرات را به عنوان نوعی فشار یا ناراحتی درک کنند که در نهایت به شکل احساس سرما تعبیر میشود.
اگرچه قرار گرفتن کوتاهمدت در معرض سرما برای استخوانها بیخطر است، اما مواجهه طولانیمدت (چندین هفته) میتواند پیامدهای جدیتری داشته باشد، از جمله:
کوتاه شدن طول استخوانها
کاهش ضخامت استخوانها
کاهش تراکم مواد معدنی در استخوانها
نقش بافتهای پیرامونی در احساس سرما و درد
بافتهای اسکلتی-عضلانی اطراف استخوانها، حساسیت بیشتری نسبت به تغییرات دما دارند. مایع سینوویال که نقش روانکننده در مفاصل را ایفا میکند، با کاهش دما غلیظتر میشود و حرکت مفاصل را دشوار و دردناک میسازد؛ وضعیتی که در افراد مبتلا به بیماریهایی مانند آرتروز و روماتیسم تشدید میشود.
علاوه بر این، سرما موجب انقباض و سفت شدن بافتهایی نظیر تاندونها (رابط عضلات و استخوان) و رباطها (رابط استخوانها به یکدیگر) میشود. این سفتی، نیاز به نیروی بیشتری برای حرکت دادن استخوانها را به همراه دارد و دامنه حرکتی را کاهش میدهد. این تغییرات مکانیکی، فشار بر گیرندههای درد در استخوانها و بافتهای اطراف را افزایش داده و به احساس سرما عمیق و گاهی دردناک منجر میشود.
یکی دیگر از مکانیسمهای دفاعی بدن در برابر سرما، کاهش جریان خون در اندامهای انتهایی است. این مکانیسم برای حفظ گرمای هسته مرکزی بدن و تضمین عملکرد حیاتی ارگانهاست. کاهش خونرسانی به بافتهای اطراف نیز به انقباض و سفتی آنها کمک کرده و حس سرما را تشدید میکند.
مغز، ویتامین D و درک ذهنی سرما: چرا ذهن در سرمای شدید نقش دارد؟
درک سرما تنها به عوامل فیزیکی محدود نمیشود و مغز نیز نقش تعیینکنندهای ایفا میکند. وضعیت روحی و روانی، همراه با میزان دریافت نور خورشید و ویتامین D، میتواند حساسیت ما را نسبت به احساس سرما تغییر دهد.
کمبود ویتامین D که در ماههای تاریک زمستان و به دلیل کاهش نور خورشید شایع است، با موارد زیر مرتبط است:
ضعف استخوان و بیماریهایی مانند راشیتیسم و استئومالاسی.
افزایش حساسیت به درد، به خصوص دردهای اسکلتی-عضلانی.
تشدید علائم اضطراب و افسردگی که میتواند تحمل افراد را در برابر دماهای پایین تغییر دهد.
نور خورشید علاوه بر تأمین ویتامین D، دارای اثر گرمکنندگی طبیعی است. از این رو، احساس سرما در یک روز آفتابی و خشک بسیار متفاوت از یک روز ابری و مرطوب خواهد بود. برای مقابله با این سرما و بهبود مقاومت بدن، راهکارهایی وجود دارد: دریافت کالری اضافی برای تولید گرما، پوشیدن لباسهای لایهای برای به دام انداختن حداکثر گرما و تحرک کافی برای افزایش گردش خون، همگی میتوانند در گرم نگه داشتن بدن موثر باشند.
مطالب مرتبط
- راهنمای جامع تغذیه در ماه رمضان: توصیههای عضو هیات علمی دانشگاه علوم پزشکی تهران برای افطار و شام سالم
- با پنج گام اساسی، استخوانهای خود را مادامالعمر محکم نگه دارید
- تپش قلب؛ از عوامل روزمره تا علائم هشداردهنده جدی
- شیراز میزبان بزرگترین بیمارستان تخصصی سرطان کشور میشود؛ گامی بلند در درمان بیماریهای خاص
نیما مهدوی، یکی از خبرنگاران پرتلاش و خوشفکر تیم خبری است که با نگاهی تازه به مسائل، به پوشش رویدادهای روز میپردازد. او با تخصص در حوزههای فرهنگی و هنری، همواره سعی دارد تا با گزارشهای جذاب و تحلیلهای خلاقانه، ابعاد پنهان یک خبر را به مخاطبان نشان دهد.
